Irak İnsani Bilimler Dergisi Logo

Makaleler

Cilt 2 Sayı 1 (2026)

AZERBAYCAN’DA İSLAM ARKEOLOJİSİ: KURAMSAL ÇERÇEVE, TARİHSEL GELİŞİM VE ÇAĞDAŞ ARAŞTIRMA PERSPEKTİFLERİ

Gönderildi
Kasım 28, 2025
Yayınlanmış
2026-03-12

Öz

Makale, Azerbaycan’da İslam arkeolojisinin kuramsal çerçevesini, tarihsel gelişimini ve güncel sorunlarını sistematik biçimde analiz etmektedir. İslam arkeolojisi, yalnızca dinî mimariyi değil, aynı zamanda gündelik yaşamın toplumsal, ekonomik ve mühendislik altyapılarının arkeolojik izlerini inceleyen çok yönlü bir araştırma alanı olarak ele alınmaktadır. Su şebekeleri, cami ve hangah mimarisi, mezarlıkların epigrafik-biyoarkeolojik potansiyeli, seramik üretimi İslam kent kültürünün temel göstergeleri olarak değerlendirilmektedir. Alandaki metodolojik parçalanma, bölgesel araştırma dengesizliği, laboratuvar imkânlarının sınırlılığı ve dijital arşivlerin bulunmayışı başlıca sorunlar arasında sayılmaktadır. Birleşik Krallık, Fas, İran ve Mısır örneklerini içeren uluslararası tecrübe yerel araştırmaların modernleştirilmesi açısından ümit verici bir perspektif olarak görülmektedir. Makale, geleceğe yönelik olarak kent arkeolojisi, su kültürü, epigrafi, sufi mekânları ve dijital miras alanlarında kapsamlı programlar önermekte ve kurumlararası işbirliğinin güçlendirilmesinin önemini vurgulamaktadır.

Referanslar

  1. 1. Aliyeva, H. M. (2010). Aksu’nun epigrafik anıtları (Şehir mezarlığının XVIII. yüzyıla ait Arapça ve Farsça kitabeleri temelinde). İçinde Aksu şehri Orta Çağlarda (tarihî-arkeolojik araştırma), Aksu Arkeoloji Kazı Ekibinin 2010 yılı araştırmaları (2. bs., ss. 110-167). Bakü.
  2. 2. Aliyeva, H. M. (2015). Orta Çağ Aksu şehrinin epigrafik anıtları. İçinde 4. Uluslararası Avrasya Arkeolojisi Konferansı Bildiriler Kitabı (1-5 Ekim 2012, Aksu, Azerbaycan) (ss. 247-253). Bakü: Bilim ve Eğitim.
  3. 3. Aliyeva, H. M. (2021). Şirvan’ın Türk-İslam kültürünü yansıtan camileri. İçinde 15. Uluslararası Türk Sanatı, Tarihi ve Folkloru Çevrim İçi Kongresi Bildirileri (21-23 Haziran 2021, Aydın, Türkiye) (ss. 43-47). Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları.
  4. 4. Aliyeva, H. M. (2023). Karabağ’da Türk-İslam mimarlığının etkinlikleri: Geçmişten günümüze - Ağdam. İçinde 3. Uluslararası Balkanlar, Anadolu, Kafkasya ve Türkistan Coğrafyası Sanat, Kültür, Tarih ve Folklor Kongresi / Sanat Etkinlikleri (24–26 Ekim 2023, Aydın, Türkiye) (ss. 129-134). Aydın: Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları.
  5. 5. Aliyeva, H. M. (2022). Türk-İslam sanatında sanduka biçimli mezar taşlarının epigrafik yazı türleri. İçinde XVI. Uluslararası Türk Kültürü, Sanatı ve Kültürel Mirası Koruma Sempozyumu / Sanat Etkinlikleri (4-6 Temmuz 2022, Romanya) (ss. 27-32). Aydın: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Yayınları.
  6. 6. Aliyeva, H. M., & Guluzade, N. V. (2018). Şemkir ilçesinin Kapanlı köyü mezarlığındaki zoomorf mezar taşları. İçinde Millî Azerbaycan Tarihi Müzesi - 2018 (ss. 199-210). Bakü.
  7. 7. Aliyeva, H. M. (2022). Epigrafi. İçinde Şuşa: Tarihî-Kültürel Mirasın İncelenmesi (ss. 135-167). Bakü.
  8. 8. Aliyeva, H. M., & Halilli, F. S. (2019). Basgal epigrafisi. Bakü: Bilim ve Eğitim.
  9. 9. Aliyeva, K. M. (2023a). Tebriz halıcılık okulu. Bakü: Hazar Üniversitesi Yayınları.
  10. 10. Aliyeva, K. M. (2024). Safevî Azerbaycanı ve Osmanlı Türkiye’sinin seramikleri (Керамика Сефевидского Азербайджана и Османской Турции). Bakü: Bakı MMS.
  11. 11. Aliyeva, N. A. (2015a). Şeyh Ebu Tahir es-Silefi ve Azerbaycan. İçinde 4. Uluslararası Avrasya Arkeolojisi Konferansı Bildiriler Kitabı (1-5 Ekim 2012, Aksu, Azerbaycan) (ss. 263-266). Bakü: Bilim ve Eğitim.
  12. 12. Aliyeva, N. A. (2017). İslam kültürü ve Azerbaycan (VII-XIII. yüzyılın başları). Bakü: Bilim ve Eğitim.
  13. 13. Aliyeva, N. A. (2020). “Mucem el-Buldan” eserinde Azerbaycan ve Kafkas. Bakü: Bilim ve Eğitim.
  14. 14. Aliyeva, N. A. (2024a). Azerbaycan’ın VII–XIII. yüzyıllar tarihinin tarih yazımı. Bakü: Aspoligraf.
  15. 15. Ahmedov, K. M. (1979). Orta Çağ Beylegan şehri. Bakü: Elm.
  16. 16. Cebiyev, G. C. (2010). Aksu’da arkeolojik araştırmalar ve Azerbaycan’da Geç Orta Çağ şehir problemi. İçinde Aksu şehri Orta Çağlarda (tarihî-arkeolojik araştırma), Aksu Arkeoloji Kazı Ekibinin 2010 yılı araştırmaları (2. bs., ss. 110-167). Bakü.
  17. 17. Cebiyev, G. C. (2024). Gebele’nin tarihine dair bazı yeni görüşler. Mahmud Kaşgarlı: Uluslararası Bilimsel Dergi, 2(2), 93-100.
  18. 18. Cebiyev, G. C. (2024, 21 Aralık). Azerbaycan’da İslam dönemi arkeolojisi: gerçekler ve hedefler [Elektronik kaynak]. Halk Gazetesi. https://www.xalqqazeti.az/az/siyaset/207632
  19. 19. Cebiyev, G. C., Halilli, F. S., & Abbasova, E. İ. (2012). Aksu’da arkeolojik araştırmalar (Aksu ilçesi). İçinde Azerbaycan’da Arkeolojik Araştırmalar - 2011 (ss. 310-317). Bakü.
  20. 20. Cebiyev, G. C., Halilli, F. S., & Abbasova, E. İ. (2013). Aksu’da yeni buluntular. İçinde Azerbaycan’da Arkeolojik Araştırmalar - 2012 (ss. 272-279). Bakü.
  21. 21. Cebiyev, G. C., Halilli, F. S., & Abbasova, E. İ. (2015). Aksu Arkeoloji Kazı Ekibinin 2014 yılı araştırmaları. İçinde Azerbaycan’da Arkeolojik Araştırmalar - 2013-2014 (ss. 311-320). Bakü.
  22. 22. Cebiyev, G. C. (2015). Azerbaycan’da şehir kültürünün arkeolojik açıdan incelenmesi tarihine dair (Gebele materyalleri temelinde). İçinde 4. Uluslararası Avrasya Arkeolojisi Konferansı Bildiriler Kitabı (1-5 Ekim 2012, Aksu, Azerbaycan) (ss. 160-172). Bakü: Bilim ve Eğitim.
  23. 23. Cebiyev, G. C., Halilli, F. S., & Abbasova, E. İ. (2015). Şıhmezit arkeolojik kompleksinde (Aksu ilçesi) araştırmalar. İçinde Azerbaycan’da 2014 Yılında Yapılmış Arkeolojik ve Etnografik Araştırmaların Sonuçları Bilimsel Oturum Materyalleri (24 Nisan 2015) (ss. 90-92). Bakü.
  24. 24. Cebiyev, G. C., & Halilli, F. S. (2015). Orta Çağ Şıhmezit hankahı. İçinde Şirvanşahlar Sarayı: Tarih, Gerçekler, Görüşler (ss. 214-219). Bakü.
  25. 25. Dostiyev, T. M. (2020). Orta Çağ Şemkir şehrinin seramikleri (Birinci bölüm: Sırlanmamış pişmiş toprak ürünleri). Bakü: Apostrof-A.
  26. 26. Dostiyev, T. M., Beşirov, R. Y., & Mirzeyev, R. H. (2013). Orta Çağ Şemkir şehri: arkeolojik kazılar ve artefaktlar. Bakü: Çaşıoğlu.
  27. 27. Eminli, J. (2020). Caucasian Albania and its first capital city: Qabala. İçinde From Albania to Arrān: The East Caucasus between the Ancient and Islamic Worlds (ca. 330 BCE-1000 CE) (ss. 277-304). Piscataway, NJ.
  28. 28. Ettinghausen, R., & Grabar, O. (1987). The art and architecture of Islam: 650-1250. London: Penguin.
  29. 29. Fetullayev-Figarov, Ş. Ş. (2013). Bakü’nün mimarlık ansiklopedisi. Bakü: Şark-Garb.
  30. 30. Gebele Arkeoloji Kazı Ekibi. (2013). Gebele arkeoloji kazı ekibi (2010–2011, buluntular). Bakü: CBS.
  31. 31. Gebele Tarihi. (2017). Gebele tarihi. Bakü: CBS.
  32. 32. Gellner, E. (1981). Muslim society. Cambridge: Cambridge University Press.
  33. 33. Giyasi, C. E. (2015). Şamahı Cuma Camii - On üç yüzyıllık ibadet yeri. İçinde 4. Uluslararası Avrasya Arkeolojisi Konferansı Bildiriler Kitabı (1-5 Ekim 2012, Aksu, Azerbaycan) (ss. 69-75). Bakü: Bilim ve Eğitim.
  34. 34. Grabar, O. (1971). The formation of Islamic art. New Haven: Yale University Press.
  35. 35. Halilli, F. S. (2022). Azerbaycan’da hankâhların incelenmesine yeni çağrılar. İçinde Kültürel Mirasın Korunmasının Güncel Sorunları: Uluslararası Bilimsel-Pratik Konferans Bildirileri (ss. 176-181). Bakü: Azerbaycan Devlet Kültür ve Sanat Üniversitesi.
  36. 36. Halilli, F. S. (2021). Tarihî İpek Yolu: Şamahı ve Aksu arasında hankâhlar. İçinde Türkdilli Halkların Bilimsel-Kültürel İlişkileri Modern Aşamada (ss. 124-128). Bakü: Müellim Yayınları.
  37. 37. Halilli, F. S. (2022). Tarih. İçinde Şuşa: Tarihî-Kültürel Mirasın İncelenmesi (ss. 15-64). Bakü.
  38. 38. Halilli, F. S. (2022). Arkeoloji. İçinde Şuşa: Tarihî-Kültürel Mirasın İncelenmesi (ss. 168-177). Bakü.
  39. 39. Halilli, F. S. (2012, 26 Eylül). “İslam Arkeolojisi” kavramını popülerleştirmeye çalışıyoruz [Blog yazısı]. http://farizkhalilli.az/index_36_id7_az.html
  40. 40. Halilli, F. S. (2019). Azerbaycan’da Halvetî pîrlerine ait kültürel miras. İçinde Bakü’den Balkanlara Halvetilik - III (ss. 41-51). Ankara: Aktif Düşünce Yayınları.
  41. 41. Halilli, F. S. (2023). Azerbaijan’da Halvetilik arkeolojisi. Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 2(2), 317–328.
  42. 42. Hourani, A. (1991). A history of the Arab peoples. London: Faber & Faber.
  43. 43. İbn Haldun. (2015). Mukaddime (2 cilt; Cilt 1). İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayıncılık.
  44. 44. İbrahimli, B. İ. (2010). Gilançay vadisinin arkeolojik anıtları (MÖ I. binyıl - MS XIV. yüzyıl). Azerbaycan Arkeolojisi, 13(2), 51-74.
  45. 45. İbrahimov, K. F. (2015). İçerişehir’de Arkeoparkın açılması Turizm Yılı’na bir katkıdır. İçinde 4. Uluslararası Avrasya Arkeolojisi Konferansı Bildiriler Kitabı (1-5 Ekim 2012, Aksu, Azerbaycan) (ss. 153-155). Bakü: Bilim ve Eğitim.
  46. 46. Insoll, T. (1999). The archaeology of Islam. Oxford: Blackwell.
  47. 47. Jabiyev, G. J., Kirichenko, D. A., Khalilli, F. S., & Abbasova, E. I. (2016). Paleoanthropological materials of medieval Agsu town. İçinde YOCOCU 2014: Professionals' Experiences in Cultural Heritage Conservation in America, Europe, and Asia (ss. 96–105). Newcastle upon Tyne, U.K.
  48. 48. Khalilli, F. S., & Khalilli, Sh. V. (2021). Garapirimli Sufi khanagah in Karabakh. İçinde 9th International Conference “Ohrid-Vodici 2021” (ss. 168-180). Ohrid, North Macedonia.
  49. 49. Khalilli, F. S. (2022). Azerbaijani Sufi khanqahs on Historical Silk Road. İçinde 10th International Conference “Ohrid-Vodici 2022” Proceedings (ss. 105-109). Skopje: Center for Advanced Researches.
  50. 50. Nemet, M. S. (1992). Azerbaycan’da pirler. Bakü: Azerneshr.
  51. 51. Rıhtım, M. M. (2015). Azerbaycan tasavvuf tarihinde sufi mimarlık anıtları: hankâh, tekke ve sufi türbeleri. İçinde 4. Uluslararası Avrasya Arkeolojisi Konferansı Bildiriler Kitabı (1-5 Ekim 2012, Aksu, Azerbaycan) (ss. 185-195). Bakü: Bilim ve Eğitim.
  52. 52. Velihanlı, N. M. (2016). Azerbaycan VII-XII. yüzyıllarda: tarih, kaynaklar, yorumlar. Bakü: Bilim ve Eğitim.

İndirmeler

İndirme verileri henüz mevcut değil.